Każdy spadkobierca może spadek przyjąć albo odrzucić. Odrzucenie to jednostronne oświadczenie woli, które składa się przed notariuszem lub sądem w terminie 6 miesięcy od chwili dowiedzenia się o powołaniu do spadku. Najczęstszym powodem odrzucenia są długi spadkowe — odrzucający nie nabywa spadku, więc nie odpowiada za zobowiązania spadkodawcy.
Na czym polega odrzucenie spadku?
Z chwilą śmierci spadkodawcy spadek nabywają osoby powołane z ustawy lub z testamentu. Każda z nich decyduje jednak samodzielnie, czy spadek przyjąć, czy odrzucić. Oświadczenie o odrzuceniu:
- co do zasady dotyczy całego spadku — ustawa przewiduje tylko szczególne wyjątki związane m.in. z podstawieniem, przyrostem albo różnymi tytułami powołania,
- musi być bezwarunkowe — oświadczenie złożone pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu jest nieważne,
- powoduje, że odrzucającego traktuje się tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
Drugi skutek bywa zaskoczeniem: na miejsce odrzucającego wstępują dalsze osoby powołane do dziedziczenia. Przy dziedziczeniu ustawowym są to przede wszystkim jego zstępni — dzieci odrzucającego dziedziczą po spadkodawcy w miejscu rodzica. Odrzucenie przez jedną osobę nie zamyka więc sprawy spadkowej, tylko przesuwa spadek na kolejnych powołanych, którzy podejmują własną decyzję we własnym terminie.
Ile czasu jest na odrzucenie spadku?
Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku można złożyć w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Nie jest to termin liczony automatycznie od śmierci spadkodawcy — liczy się moment, w którym spadkobierca uzyskał wiarygodną wiadomość o śmierci i o tym, że jest powołany do spadku.
Dla osób, które zostają powołane dopiero wskutek odrzucenia przez spadkobiercę bliższego, termin biegnie od chwili, gdy dowiedziały się o zdarzeniu powodującym ich powołanie. Do zachowania terminu wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a nie przyjęcie proste. Sprawdzenie stanu spadku warto mimo to rozpocząć możliwie wcześnie.
Gdzie i jak złożyć oświadczenie?
Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku składa się:
- przed notariuszem — do protokołu albo pisemnie z podpisem notarialnie poświadczonym,
- przed sądem — do protokołu albo pisemnie z podpisem urzędowo poświadczonym.
Oświadczenie można złożyć u dowolnego notariusza w kraju — nie musi to być notariusz prowadzący sprawę spadkową ani notariusz z okolicy, w której mieszkają strony. Notariusz przekazuje oświadczenie sądowi spadku, czyli sądowi rejonowemu właściwemu dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy (dla zmarłych z Tarnowa jest to Sąd Rejonowy w Tarnowie).
Do złożenia oświadczenia u notariusza potrzebne są zasadniczo:
- dokument tożsamości osoby składającej oświadczenie,
- dane spadkodawcy, w tym datę i miejsce śmierci oraz ostatnie miejsce zwykłego pobytu — kancelaria wskaże, czy potrzebny jest odpis aktu zgonu,
- w przypadku działania przez pełnomocnika — szczególne pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia, z podpisem notarialnie poświadczonym.
Maksymalna stawka taksy notarialnej za przyjęcie oświadczenia o odrzuceniu albo przyjęciu spadku wynosi 50 zł netto. Do wynagrodzenia dolicza się VAT oraz koszt wymaganych wypisów aktu notarialnego.
Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego
Małoletni nie składa oświadczenia sam — działa za niego przedstawiciel ustawowy. Co do zasady proste przyjęcie albo odrzucenie spadku jako czynność przekraczająca zwykły zarząd wymaga zezwolenia sądu opiekuńczego. Jeżeli toczy się już postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku, zezwolenie w przypadkach określonych w art. 6401 Kodeksu postępowania cywilnego wydaje sąd spadku.
Zezwolenie nie jest jednak wymagane w każdym przypadku. Zgodnie z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wyjątek może mieć zastosowanie, jeżeli łącznie:
- dziecko zostało powołane do dziedziczenia wskutek wcześniejszego odrzucenia spadku przez rodzica,
- rodzice, którym przysługuje w tym zakresie władza rodzicielska, działają wspólnie albo jedno z nich działa za zgodą drugiego,
- spadek odrzucają także inni zstępni rodziców tego dziecka.
Jeżeli te warunki nie są spełnione albo rodzice nie są zgodni, potrzebne jest zezwolenie sądu. Gdy zezwolenie jest wymagane, bieg sześciomiesięcznego terminu ulega zawieszeniu na czas trwania postępowania w tej sprawie. Po uzyskaniu prawomocnego zezwolenia trzeba jeszcze złożyć właściwe oświadczenie przed notariuszem albo sądem.
Samo odrzucenie przez rodzica nie chroni dzieci, ponieważ mogą one wejść na jego miejsce w kolejności dziedziczenia. Przed złożeniem oświadczeń warto więc ustalić cały krąg osób, które mogą zostać kolejno powołane.
Odrzucenie a długi spadkowe
Spadkobierca, który skutecznie odrzucił spadek, nie odpowiada za długi spadkowe — po prostu nie nabył majątku, z którego mogłyby być zaspokojone. Odrzucenie nie jest jednak jedynym mechanizmem ochrony. Brak oświadczenia w terminie powoduje przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, a spadkobierca może też złożyć takie oświadczenie wcześniej:
- przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza — odpowiedzialność ogranicza się do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza,
- wykaz inwentarza — spadkobierca może złożyć go w sądzie albo przed notariuszem; ujmuje w nim aktywa, przedmioty zapisów windykacyjnych i długi spadkowe,
- spis inwentarza — sporządza komornik; nie jest to ten sam dokument co wykaz składany przed notariuszem,
- przyjęcie proste — powoduje odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczenia.
Ograniczenie odpowiedzialności wynikające z dobrodziejstwa inwentarza odpada, jeżeli spadkobierca podstępnie pominie składniki spadku albo poda nieistniejące długi w wykazie lub do spisu inwentarza.
Wybór między odrzuceniem a pozostałymi rozwiązaniami zależy od stanu spadku: przy majątku obciążonym, ale wartościowym, ograniczenie odpowiedzialności może być korzystniejsze niż utrata całego spadku. Odrzucenie pozostaje rozwiązaniem najprostszym, gdy długi wyraźnie przewyższają aktywa.
Co się dzieje, gdy spadek odrzucą wszyscy?
Jeżeli spadek odrzucą kolejno wszyscy spadkobiercy ustawowi i testamentowi, przypada on gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a gdy tego miejsca nie da się ustalić — Skarbowi Państwa. Gmina i Skarb Państwa dziedziczą z mocy ustawy, nie mogą spadku odrzucić i uważa się, że przyjęły go z dobrodziejstwem inwentarza.
Najczęstsze pytania
Czy odrzucenie spadku można cofnąć?
Nie można go po prostu odwołać. Jeżeli oświadczenie złożono albo nie złożono go w terminie pod wpływem prawnie doniosłego błędu lub groźby, można wystąpić do sądu o uchylenie się od skutków prawnych. Wniosek wymaga dochowania odrębnego rocznego terminu: od wykrycia błędu albo od ustania stanu obawy. Uchylenie się zatwierdza sąd.
Czy można odrzucić tylko część spadku?
Co do zasady nie. Kodeks cywilny przewiduje jednak szczególne wyjątki, m.in. przy dziedziczeniu z tytułu podstawienia lub przyrostu oraz przy powołaniu jednocześnie z testamentu i z ustawy. Oświadczenie złożone pod warunkiem albo z zastrzeżeniem terminu jest nieważne.
Czy odrzucenie spadku chroni także dzieci odrzucającego?
Nie. Na miejsce odrzucającego mogą wejść jego zstępni, dlatego sytuację trzeba przeanalizować także w odniesieniu do dzieci. Zezwolenie sądu nie jest jednak wymagane w każdym przypadku — wyjątek z art. 101 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego może mieć zastosowanie, gdy dziecko zostało powołane wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica i spełnione są pozostałe ustawowe warunki.
Stan prawny na 19 sierpnia 2026 r. Podstawy: art. 88, art. 931, art. 935, art. 1012–1024 oraz art. 1030–1034 Kodeksu cywilnego; art. 101 § 3–4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; art. 637–641 Kodeksu postępowania cywilnego. Ocena stanu spadku i wybór między odrzuceniem a ograniczeniem odpowiedzialności za długi wymagają analizy konkretnego stanu faktycznego.
